Mieszkanie we Włoszech może wejść do spadku razem z kredytem hipotecznym, zaległościami wobec wspólnoty i niezapłaconymi podatkami. Dla potencjalnego spadkobiercy największym zagrożeniem bywa jednak nie sam dług, lecz rozporządzenie majątkiem przed ustaleniem, jakie prawo obowiązuje i jak skutecznie ograniczyć odpowiedzialność.
Nie należy zakładać, że polskie zasady przyjęcia spadku zadziałają również przed włoskim sądem. Do czasu wyjaśnienia sytuacji trzeba oddzielić zabezpieczenie rzeczy zmarłego od korzystania z nich jak właściciel.
1. Najpierw ustal prawo właściwe, nie lokalizację mieszkania
W sprawach objętych unijnym rozporządzeniem spadkowym zasadą jest stosowanie prawa państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci. Nie przesądza o nim sam meldunek, obywatelstwo ani położenie nieruchomości. Bada się rzeczywiste centrum życia, w tym sytuację rodzinną, długość pobytu i przyczyny zamieszkania w danym kraju.
Spadkodawca mógł jednak wybrać w testamencie prawo państwa swojego obywatelstwa. Dlatego Polak mieszkający stale we Włoszech nie musi pozostawić spadku podlegającego prawu włoskiemu. Rozporządzenie co do zasady dotyczy dziedziczenia po osobach zmarłych od 17 sierpnia 2015 r.; starsze sprawy wymagają odrębnego sprawdzenia.
Dalsze zasady dotyczą sytuacji, w której właściwe jest prawo włoskie. Przed złożeniem oświadczenia trzeba zweryfikować testament, datę śmierci oraz okoliczności pobytu zmarłego, najlepiej podczas konsultacji z prawnikiem zajmującym się spadkami transgranicznymi.
2. Zrób bilans majątku i ustal, kto nim faktycznie włada
Pierwszy wykaz powinien obejmować nie tylko nieruchomości i rachunki bankowe, lecz także kredyty, poręczenia, zaległości podatkowe oraz rozliczenia ze wspólnotą mieszkaniową. Wartość lokalu nie jest równoznaczna z kwotą, która pozostanie po spłacie zobowiązań. Hipoteka ujawniona w rejestrze również nie mówi jeszcze, ile kredytu pozostało do zapłaty.
- Z banku należy uzyskać saldo zadłużenia i informacje o ewentualnym ubezpieczeniu kredytu.
- Od zarządcy budynku potrzebne są rozliczenia opłat oraz informacje o uchwalonych pracach i związanych z nimi obciążeniach.
- Dokumenty podatkowe i sądowe trzeba sprawdzić pod kątem zaległości, egzekucji oraz sporów.
- Należy ustalić, kto zajmuje lokal, przechowuje rzeczy zmarłego i korzysta z jego majątku.
Ostatni punkt wpływa na terminy. Włoskie przepisy odmiennie traktują osobę będącą w posiadaniu majątku spadkowego i osobę, która nim nie włada; samo przekonanie, że „jeszcze niczego nie podpisałem”, nie zapewnia ochrony.
3. Dobrodziejstwo inwentarza wymaga formalności
Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli beneficio d’inventario, pozwala co do zasady oddzielić majątek odziedziczony od osobistego i ograniczyć odpowiedzialność za długi do wartości spadku. Nie następuje jednak automatycznie przez samo milczenie. Potrzebne są formalne oświadczenie przed notariuszem albo właściwym urzędnikiem sądowym oraz inwentarz sporządzony zgodnie z procedurą.
Osoba powołana do spadku, która posiada majątek spadkowy, ma zasadniczo 3 miesiące od otwarcia spadku lub uzyskania wiadomości o swoim powołaniu na sporządzenie inwentarza. Jeżeli wcześniej nie złożyła oświadczenia, po zakończeniu inwentarza ma zasadniczo 40 dni na decyzję o przyjęciu albo odrzuceniu. Uchybienie tym terminom może prowadzić do uznania jej za spadkobiercę przyjmującego spadek bez ograniczenia odpowiedzialności.
Możliwość przedłużenia terminu wymaga sprawdzenia i odpowiednio wczesnego działania. Prywatna lista przedmiotów nie zastępuje formalnego inwentarza, a po przyjęciu z dobrodziejstwem inwentarza trzeba przestrzegać reguł zarządzania majątkiem. Przykładowo sprzedaż składników spadku bez wymaganego zezwolenia może spowodować utratę ochrony.
4. Odrzucenie spadku nie sprowadza się do pisma do rodziny
Odrzucenie wymaga formalnego oświadczenia przed notariuszem albo właściwym urzędnikiem sądowym, według włoskich zasad. Nie wystarczy wiadomość do banku ani porozumienie, że wszystkie długi przejmie rodzeństwo. Takie ustalenie między krewnymi nie zastępuje skutecznego odrzucenia wobec wierzycieli.
Prawo przyjęcia spadku przedawnia się zasadniczo po 10 latach, ale nie jest to bezpieczny termin oczekiwania dla każdego. Znaczenie mają krótsze terminy związane z posiadaniem majątku, a sąd może na żądanie zainteresowanego wyznaczyć termin na decyzję. Odrzucenie nie jest też wyjściem dostępnym po wcześniejszym skutecznym przyjęciu spadku.
Przed odrzuceniem trzeba ustalić, kto zostanie powołany w dalszej kolejności. Mogą to być dzieci odrzucającego, również małoletnie, dla których potrzebne będą odrębne czynności i odpowiednie zezwolenia.
5. Oddziel odpowiedzialność za długi od obowiązków podatkowych
Zagadnienie spadek we Włoszech a obowiązki spadkobierców obejmuje również deklaracje podatkowe, których nie należy utożsamiać z cywilnoprawnym przyjęciem spadku. We Włoszech deklarację spadkową składa się zasadniczo w ciągu 12 miesięcy od śmierci, choć istnieją wyjątki od obowiązku jej złożenia. Samo złożenie deklaracji podatkowej co do zasady nie oznacza dorozumianego przyjęcia spadku.
Przy ustalaniu włoskiego podatku od spadków nie wystarczy sprawdzić, czy spadkobierca jest włoskim rezydentem. Dla terytorialnego zakresu opodatkowania istotna jest przede wszystkim rezydencja zmarłego, a także położenie majątku; znaczenie mają również pokrewieństwo i przewidziane zwolnienia. Osobno należy przeanalizować obowiązki w Polsce, ponieważ unijne rozporządzenie spadkowe nie reguluje podatków.
Informacje o polskim podatku od spadków i darowizn publikuje Ministerstwo Finansów. Nie należy zakładać, że rozliczenie we Włoszech automatycznie zamyka obowiązki wobec polskiego urzędu.
6. Uważaj na czynności oznaczające dorozumiane przyjęcie
Według prawa włoskiego przyjęcie może wynikać z działania, które zakłada wolę przyjęcia i którego dana osoba nie mogłaby dokonać inaczej niż jako spadkobierca. Sprzedaż odziedziczonego samochodu, rozporządzenie udziałem spadkowym czy wypłata pieniędzy z rachunku zmarłego na własne potrzeby mogą zamknąć drogę do późniejszego odrzucenia.
Ryzyko może wiązać się także z wnioskiem o zmianę danych właściciela w katastrze, czyli voltura catastale. Nie należy traktować go jak neutralnego załącznika do rozliczenia podatkowego. Natomiast czynności wyłącznie zabezpieczające majątek, takie jak usunięcie awarii grożącej zalaniem, nie muszą oznaczać przyjęcia; liczą się ich cel i okoliczności.
7. Zachowaj kolejność, która nie zamknie dostępnych możliwości
Bezpieczny porządek działania to ustalenie prawa właściwego, sprawdzenie posiadania majątku i biegnących terminów, zebranie informacji o długach, a następnie wybór formalnego postępowania. Przy niepełnej wiedzy o zobowiązaniach nie należy dzielić rzeczy ani spłacać wybranych wierzycieli bez oceny skutków. Dobór rozwiązania wymaga konsultacji ze specjalistą, szczególnie gdy występują małoletni, egzekucja albo wcześniej dokonane czynności dotyczące spadku.